Een zachter juk

Vincent Duindam

Verschenen in Volzin 23 september 2005 ( gepubliceerd op deze site met toestemming van de auteur)

Eigen keuze en autonomie zijn sleutelwoorden geworden in de hedendaagse theorieën over levenskunst. Maar alleen maar zelfredzaamheid en controle maken het leven zwaar. Waarom toch al die nadruk op ego-arbeid, vraagt Vincent Duindam zich af -is dat soms om de angst te beteugelen?

In het voorjaar was ik te gast in de Abdij Sion bij Diepenveen. Met mijn rugzak stapte ik uit de bus en ik liep de lange oprijlaan op. Aan beide zijden staan hoge  oude beuken. Dichtbij de provinciale weg zie je nog liefdesverklaringen in de stammen gekrast staan. Naarmate je dichter bij het klooster komt, wordt dat minder. En dan zie je eerst de houten schutting, met daarachter het abdijkerkhof.

In mijn rugzak zat een hoop sores van de universiteit die ik kwijt moest raken, en ook een paar boeken over levenskunst. Zou je 'levenskunst' ooit uit een boek kunnen halen? Een uurtje later zat ik in de kerk. Het leek nog stiller dan anders. Licht viel door de gebrandschilderde ramen. Even vallen dan verleden en toekomst weg. Alles is nu aanwezig. Ik was gekomen om vragen te stellen. Wat moest ik met mijn toekomst? Hoe nu verder? In de diepe stilte piepte alleen even het gehoorapparaat van één van de monniken. Toen was er een stille stem in me die mij duidelijk maakte dat ik misschien niet al die vragen moest stellen. Misschien kon ik beter luisteren naar wat mij gevraagd werd. Het drong amper tot me door.

Na de mis zocht ik in het bos rond Sion een mooi plekje uit en ik spreidde mijn boeken uit rondom mij. Twee boeken zaten erbij van de filosoof Wilhelm Schmid over levenskunst, een van Anselm Grün, ook over levenskunst, en verder sociaal-wetenschappelijke boeken. Psychologen, sociologen en filosofen zijn het met elkaar eens: het tijdperk van de grote Waarheden, van de grote Verhalen is voorbij. We leven nu in een tijd met minder vanzelfsprekendheden en meer keuzemogelijkheden. Mensen moeten hun leven zelf actief vormgeven, daarbij alles goed plannen en risico's minimaliseren. Vroeger had je een 'standaardbiografie': klasse, geslacht en geloof bepaalden een groot deel van je levensloop. Als je een katholiek meisje was van bescheiden komaf zag je leven er totaal anders uit dan wanneer je protestant was, jongen en van goeden huize. Dat is nu in veel mindere mate het geval. Daarom spreken sociale wetenschappers over een 'keuzebiografie' in plaats van een standaardbiografie.

Controle

Eigen keuze en autonomie zijn sleutelwoorden geworden, zowel in de wetenschappen als in het maatschappelijke debat. De boeken van Schmid ademen ook sterk deze sfeer. Schmid zegt eigenlijk: de grote verhalen zijn voorbij,  nu moeten we zelf ons eigen verhaal maken. Door bewust te kiezen, dingen uit te proberen kunnen we uiteindelijk een eigen levenskunst ontwikkelen. Objectieve criteria en aanwijzingen van buiten af zijn er niet. Het gaat er alleen maar om: houd jij het ermee uit, is dit voor jou een goede levenswijze? Op die manier zou je van je eigen leven een kunstwerk kunnen maken. Je zou de relatie die je met jezelf hebt moeten cultiveren en koesteren. Bevriend raken met jezelf, noemt Schmid dat. Het gaat om jouw levensproject, jouw identiteit, jouw toekomstperspectief. Ook dat sluit weer naadloos aan bij de dominante visie in de sociale wetenschappen: geef mensen greep op hun leven, zorg voor  zelfredzaamheid, geef ze een identiteit, een verhaal.

Langzaam maar zeker krijg ik zin de boeken van Schmid in het ven tegenover me te kieperen. Wat staat me nu zo tegen? Ik heb geen last van nostalgie, geen heimwee naar de tijd dat alles overzichtelijker leek ("toen was geluk heel gewoon"). Nee, het f is de platheid, de horizontaliteit van deze benadering. Er spreekt ook een dwangmatige behoefte aan controle uit. Waarom al die autonomie, assertiviteit, beheersing, zelfredzaamheid? Waarom dat doorlichten van al je gedachten, dat ondersteboven halen van je emoties, met andere woorden: waarom al die ego-arbeid? Volgens mij om de onderliggende angst te beteugelen.

Toen ik het eerste boek van Schmid las, al wat langer geleden, was ik verbaasd dat iedereen er zo mee wegliep. Op tal van (academische) feesten en partijen deed men het elkaar cadeau. Ik vond het een boek dat als het ware rook naar angst, terwijl dat woord er niet in voorkomt. Daarom was ik niet verbaasd dat angst wel een centrale rol inneemt in Schmids tweede boek. Angst is hier het uitgangspunt: we moeten leren ermee te 'dealen'. Zegt Schmid.  Wat ik hierin mis, is de hoop of het vertrouwen dat alles al goed is. Heel mooi geïllustreerd zie je dit in het gedicht Verjaardag van iemand die niet bepaald als religieus denker bekend staat, Rudy Kousbroek:

Papa, toen ik nog niet was geboren,

Wat deden jullie dan op mijn verjaardag?

Dan was het feest natuurlijk!

Het werd altijd plechtig gevierd.

Ook als ik er niet bij was?

ja, dan misten we je wel erg,

Maar dan zeiden we: nog twee jaar,

Of nog maar één jaar, en dan komt ze.

Toen werd je geboren en we riepen:

Dat is haar! We herkenden je direct.

En honderd jaar geleden?

ja, toen ook al, twee september!

Dat is altijd je verjaardag geweest,

Vroeger en nu en voor eeuwig.

Dit gedicht trof me direct toen ik het las. Het doet me denken aan: onze namen staan in de palm van Gods hand geschreven. "Vrees niet", lezen we altijd als er een engel verschijnt. De wereld van Schmid is een lege woestenij die we zelf betekenis zullen moeten geven. We moeten onszelf bij de haren uit het moeras trekken. Het is een angstige en eenzame onderneming. En het is niet duidelijk of we erin zullen slagen, en of het tot iets zal leiden. We kunnen onze ideeën, gedachten en gevoelens geen seconde uit het oog verliezen. Er staat altijd wel een keuze voor de deur. En natuurlijk moeten we aan onszelf en anderen rekening kunnen afleggen voor onze keuze. Ook dat is overigens een hip begrip in de sociale wetenschappen: 'accountability'.

Ik pak een reclamefoldertje uit een boek voor me: "Wees onbescheiden, neem een abonnement op Filosofie Magazine." Wees onbescheiden: duidelijke weerspiegeling van de tijdgeest. Maar wat een druk legt het op mensen. Je moet helemaal zelf voortdurend je optimale nut uitrekenen. Het onderste uit de kan halen. Ik stel me Atlas voor: door zijn 'onbescheidenheid' moest hij uiteindelijk de hele wereld op zijn schouders meetorsen. Veel mensen lijken zich zo te voelen.

Deemoed

Bescheidenheid, dienstbaarheid: ze nemen een enorme last van je schouders. "Hoe kan ik helpen?" Het niet meer overal en altijd laten meeresoneren van je ego geeft rust, ruimte en stilte. Anselm Grüin schrijft in zijn boek over levenskunst ook over "deemoed". Wie kent het begrip nog? De kern van het geluk is voor Grün: "Wees wie je bent -maar houd je niet voortdurend bezig met je ego. Maak jezelf niets wijs. Accepteer dat je geen held bent, en beschouw jezelf niet als zo belangrijk. Werk aan je zwakke kanten. Maar bijt je er niet in vast. Laat ze los. Accepteer jezelf met je ongerijmdheden, je tegenstellingen." 

Eens zag ik een affiche van Loesje hangen met deze tekst: "het Leven is een feest, en jij bent ook uitgenodigd." "Leer dansen, anders weten de engelen in de hemel niets met jou te beginnen", schreef Augustinus. Ja, het leven is een geschenk. Iets dat je in de schoot geworpen krijgt. Iets om dankbaar voor te zijn. Het besef dat je iets krijgt waarvoor je dankbaar kunt zijn, wordt ook prachtig verwoord door Abraham Heschel: "Leven is wat we doen met Gods tijd, wat we doen met Gods wereld". We mogen werken en spelen in Gods wereld, en met Gods tijd. Voor sommige mensen zal dat klinken alsof iets hen ontnomen wordt: is het niet hun tijd, hun wereld, hun eigen zaak? In eerste instantie lijkt het paradoxaal, maar de ervaring leert dat er een enorme last van je schouders valt, als je je verbonden weet met anderen. In een spirituele visie kun je natuurlijk ook dolend zijn, eenzaam en angstig in een heelal dat als krankzinnig aanvoelt, maar er is wel ergens een bodem, een anker. Je kunt leren zien dat je al veilig bent en met elkaar verbonden.

De benedictijn Talafous besluit een van zijn overwegingen op internet met een verwijzing naar "Ik ben de wijnrank, jullie zijn de takken" Johannes 15, 1- 8). Op tal van manieren zijn we met elkaar verbonden en op elkaar aangewezen. Hij concludeert dat we door onze verbinding met Christus ook delen in zijn kracht, en daaruit de moed en energie kunnen putten om verder te gaan. Deze tekst van Johannes laat voor mij niet alleen onze verbondenheid met Christus zien, maar ook die met elkaar. Wanneer je al je drukke gedachten, overwegingen en gevoelens met stilte kunt omringen, wordt juist daardoor helder dat we niet los staan van elkaar. Natuurlijk is het goed om "bevriend te raken met jezelf", maar de relatie die je met jezelf hebt, moet nooit het focuspunt worden, zoals in de levenskunst van Schmid. Wanneer je deze relatie diepgaand kunt relativeren, met andere woorden als je al je ego-werk transparant maakt, dan kun je een werktuig van de liefde worden. Dan zal je juk zacht zijn, en je last licht. .

We lopen in de fuik van georganiseerde hebzucht
door Cokky van Limp 2005-06-03

Boeddhisme-auteur Han de Wit ziet een relatie tussen de toenemende belangstelling voor boeddhisme en het maatschappelijk onbehagen. ,,Wij voelen ons ingeklemd tussen politiek en economie. In het krachtige 'nee' tegen het referendum komt het maatschappelijke onbehagen tot uiting.''

Na 'Contemplatieve psychologie', de bestseller 'De verborgen bloei' (elf drukken) en 'De lotus en de roos' (vijfde druk) was boeddhisme-auteur en -leraar Han de Wit eigenlijk een beetje uitgeschreven. Hij had dan ook geen manuscript, zelfs geen concept voor een boek klaarliggen, toen de uitgever weer eens langskwam. Alleen een serie openbare lezingen, over wat het betekent 'toevlucht te nemen' - je daadwerkelijk te verbinden met het boeddhisme.

,,Ten Have las ze, was erg enthousiast en wilde ze graag uitgeven.'' Uit de honger van uitgevers naar boeddhistische publicaties leest De Wit de groeiende belangstelling voor het boeddhisme in Nederland af. ,,Er verschijnen niet alleen populaire inleidingen, maar ook publicaties van klassieke boeddhistische teksten. Dat duidt op een veel groter publiek dan enkele decennia geleden, anders zouden uitgevers zich daar niet aan wagen. Je ziet het ook op de televisie. Vrijwel dagelijks zie je op televisie een boeddhistisch programma.''

De Wit ziet een duidelijke relatie tussen de toenemende belangstelling voor het boeddhisme en het groeiende onbehagen van veel mensen over de tijdgeest en de cultuur waarin we leven. ,,Ik kan mij in dit verband helemaal vinden in de opvattingen van de Rotterdamse cultuureconoom Arjo Klamer. In zijn boek 'In hemelsnaam. Over de economie van overvloed en onbehagen' constateert Klamer dat veel Nederlanders ondanks de toegenomen economische welvaart een tekort ervaren. Niet een tekort aan materiële welvaart, maar aan immateriële waarden, zoals solidariteit, wellevendheid, stabiliteit, geborgenheid. Zij verlangen naar 'het goede leven', met vrienden en familie, goede onderlinge contacten, een mooi concert enzovoorts. En ze beseffen dat dat goede leven maar zeer ten dele 'te koop is'.''

,,De staat wil 'gelijkheid', de markt 'vrijheid', de mensen 'broederschap'. Maar in hun streven naar broederschap, naar datgene wat gelukkig maakt in de persoonlijke levenssfeer, voelen zij zich bedreigd door een staat die iedereen over één kam wil scheren, wat zeer inhumane gevolgen kan hebben, bijvoorbeeld in het asielbeleid. En door een markt die naar ongebreidelde vrijheid streeft, met soms even inhumane gevolgen. Dat schuurt: veel mensen voelen zich in toenemende mate ingeklemd en vermalen tussen de onbeheersbare grote structuren en machten van politiek en economie. In het krachtige 'nee' tegen het referendum over de Europese Grondwet komt dit maatschappelijke onbehagen naar mijn mening eveneens tot uiting.''

Onder meer in de toegenomen belangstelling voor het boeddhisme en voor spiritualiteit in het algemeen ziet De Wit een tegenbeweging op gang komen tegen het pure materialisme. ,,Ook spiritualiteit gaat immers over hoe je van dag tot dag je leven leidt en hoe dat aanvoelt. Krijgen wat je hebben wilt, leidt alleen maar tot nieuwe wensen.''

,,Voor je het weet zit je in een vicieuze cirkel. Totdat het besef doorbreekt dat je geluksgevoel in materie niet te vinden is.''

Waarin dan wel? ,,Noem het het ervaren van harmonie, van flow, het genoegen om de situatie waarin je je bevindt tot bloei te brengen, zonder dat daar iets tegenover hoeft te staan. Vergelijk het met een tuin, die je tot bloei brengt door hem goed te verzorgen, op tijd water te geven. Die bloei op zich doet goed, zonder dat de bloemen je bedanken. En dat verwacht je ook niet van ze; de schoonheid van de bloei is voldoende, dat is wat gelukkig maakt.''

Het vermogen waaruit deze harmonische manier van omgaan met de situatie voortkomt, noemt Aristoteles de ware deugd van de ethiek. Het boeddhisme noemt het de boeddhanatuur die elk levend wezen in zich draagt. ,,Leven vanuit de boeddhanatuur is een ervaringskwaliteit. Het betekent leven vanuit onze humaniteit, vanuit onze fundamentele goedheid. Een goedheid die dieper gaat dan ethische normen en regels, omdat ze daaraan voorafgaat en eraan ten grondslag ligt.''

Wijlen Chögyam Trungpa, leermeester van Han de Wit, had het, sprekend over de boeddhanatuur, ook wel over enlighted genes -'verlichte genen'- bij mens en bij dier. ,,Dat sluit aan bij de opvatting van bioloog Frans de Waal, die ervan overtuigd is dat ook dieren compassie kennen. Hij schrijft daarover in zijn boek 'Van nature goed'. Dieren hebben geen ethiek, kennen geen hogere macht en geen tien geboden, maar evengoed tonen ze compassie. Ontroerend is in dit verband zijn verhaal over een groep olifanten die elk jaar terugkeert naar een bepaalde plek om een familielid te groeten dat daar de dood heeft gevonden.''

Die verlichte genen in ons tot ontwikkeling brengen, daar de ruimte aan geven, is volgens De Wit waar het in alle authentieke spiritualiteit uiteindelijk over gaat. Voor het boeddhisme is dat het expliciete doel. Onderricht en meditatieoefeningen dienen om 'de boeddhakiem tot bloei te brengen'.

Komen die verlichte genen echter in een situatie waarin zij zich juist níet kunnen ontwikkelen, dan ontstaat er onbehagen, zegt De Wit. ,,Er klopt iets niet, je kunt je draai niet vinden, gaat je ongelukkig voelen. Dát eerder genoemde onbehagen noem ik 'gefrustreerde boeddhanatuur'. Het is het onbehagen van de boeddhanatuur die zich niet meer kan uitdrukken; het komt voort uit de wens om gelukkig zijn.''

In zijn nieuwe boek geeft De Wit een bekend, extreem voorbeeld van 'gefrustreerde boeddhanatuur': dat van de soldaten die voor het eerst op mensen moeten schieten. Die soldaten doen het in hun broek, geven over, moeten door iets heen. Bij thuiskomst blijkt dat ze getraumatiseerd zijn. ,,Niet omdat wat ze deden volgens ethische normen en regels slecht zou zijn, maar omdat schieten op mensen indruist tegen hun humaniteit. Omdat het haaks staat op het diepe menselijke verlangen om de situatie waarin we verkeren tot bloei te brengen.''

De Nederlander wordt niet op een vergelijkbare wijze in zijn humaniteit aangetast als die soldaten, maar moet zijn humaniteit veiligstellen tegenover de typisch westerse bedreigingen ervan, zoals de ideologie van het consumentisme.

De Wit: ,,Hoe meer je consumeert, des te gelukkiger word je, luidt deze ideologie. En om veel te consumeren moet je veel verdienen. Zo loop je in de fuik van de georganiseerde hebzucht. Maar daar blijft het niet bij. Hebzucht schept tevens de behoefte om je bezit te beveiligen en te verdedigen. Dat leidt weer tot agressie en tot imperialisme - denk aan het beveiligen van de olievelden in Irak door de Verenigde Staten. Ook het taalgebruik in de economie is agressief: het gaat om het veroveren van nieuwe markten. En de agressie waarmee dat gepaard gaat, wordt gelegitimeerd door te zeggen dat we het recht hebben te houden wat we hebben veroverd.''

De ideologie blijft bovendien niet beperkt tot de eigen westerse leef sfeer. Het consumentisme wordt ook doorgedrukt in andere culturen. Han de Wit hoort daar wel over, onder meer van de Thaise boeddhistische leider Sulak Sivaraksa, een van de grondleggers van het geëngageerde boeddhisme. ,,Hij ziet multinationals in Thailand mensen inhuren in kleine dorpjes, waar ze een winkeltje drijven of zo. Ze treden bij de multinational in dienst, ten koste van hun winkeltje, want daar hebben ze dan geen tijd meer voor. Maar als de multinational na gedane zaken weer vertrokken is, is de persoonlijke levenssfeer van deze mensen totaal ontwricht.''

Dat brengt De Wit op de derde smet die kleeft aan de ideologie van het doorgeschoten consumentisme: de onverschilligheid, door geen oog te hebben voor de effecten van je handelen op anderen én op jezelf.

,,Die drie -georganiseerde hebzucht in de vorm van consumentisme, georganiseerde agressie in de vorm van imperialisme, en onverschilligheid voor de gevolgen van dat alles- worden in het boeddhisme 'de drie vergiften' genoemd. Vergiften die onze boeddhanatuur, onze humaniteit, verstikken en de mogelijkheid afsnijden om onze verlichte genen tot ontwikkeling te brengen. Door 'toevlucht te nemen' zeggen wij in wezen dat we op het pad gaan om ons van deze drie vergiften te bevrijden.''

,,In de westerse cultuur wordt ervan uitgegaan dat die drie eigen zijn aan het menszijn, omdat de mens nu eenmaal zo in elkaar zit. Het boeddhisme zegt echter: hebzucht, agressie en onverschilligheid zijn niet eigen aan de mens, ze zijn eigen aan de niet ontwaakte mens - de mens met een egocentrische levenshouding die de wereld om zich heen enkel ziet als consumptiegoed. Door zich te bevrijden van de drie vergiften, is de overtuiging van de boeddhist, gaat deze meer vanuit zijn boeddhanatuur leven. Dát is wat eigen is aan de mens.''

Han F. de Wit, De drie juwelen. Hoe het pad van de Boeddha op te gaan.
Ten Have, 144 blz., ISBN 9025954936, €13,90.

God leeft in mijn hoofd. Zijn velden zijn er onmetelijk, zijn tuinen staan er vol schoone bloemen, die niet sterven, en statige vrouwen wandelen er naakt, vele duizenden. En de zon gaat er op en onder en schijnt laag en hoog en weer laag en 't eindeloze gebied is eindeloos 't zelfde en geen oogenblik gelijk. En breede rivieren stroomen er door met vele bochten en de zon schijnt er in en ze voeren 't licht naar de zee.

En aan de rivieren mijner gedachten zit ik stilletjes en genoeglijk en rook een steenen pijpje en voel de zon op mijn lijf schijnen en zie 't water stroomen, voortdurend stroomen naar 't onbekende.

En 't onbekende deert mij niet. En ik knik maar eens tegen de schoone vrouwen, die de bloemen plukken in mijn tuinen en hoor den wind ruischen door de hooge dennen, door de wouden der zekerheid, dat dit alles bestaat, omdat ik 't zoo verkies te denken. En ik ben dankbaar dat mij dit gegeven is. En in ootmoed pijp ik nog eens aan en voel mij God, de oneindigheid zelf.

Doelloos zit ik, Gods doel is de doelloosheid. 

Maar voor geen mensch is het weggelegd dit bij voortduring te beseffen.

Nescio (Uit: Nescio - Titaantjes, Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam)

      de Rijn - collage 30 x 40 cm

    voor meer en ander werk zie http://landscape.mystiek.net

canandanann - 01-09-2007 14:31:43